Μάλιστα, έρευνες αξιολόγησης της ικανοποίησης των ασθενών από τις παρεχόμενες υγειονομικές υπηρεσίες που λαμβάνουν υπόψη τον παράγοντα «ηλικία» καταδεικνύουν ότι οι νεότερες γενιές απομακρύνονται από το πατερναλιστικό μοντέλο της θεραπευτικής σχέσης που αποτελούσε κατά το παρελθόν την κυρίαρχη νόρμα. Για τους νεότερους σε ηλικία ασθενείς, η ικανοποίηση από τις ιατρικές υπηρεσίες είναι άμεσα συνυφασμένη με την επικοινωνιακή διαδικασία και τις δυνατότητες συμμετοχής τους στη λήψη των αποφάσεων που αφορούν στην υγεία τους.
Η συμμετοχική λήψη αποφάσεων ή όπως συνηθίζεται να καλείται στη διεθνή βιβλιογραφία shared decision making (SDM) αναφέρεται στην οικοδόμηση μιας συνεργατικής σχέσης ανάμεσα στον θεράποντα ιατρό και τον ασθενή, η οποία σύμφωνα με τους Charles, Gafni και Whelan (1997) χαρακτηρίζεται από τα ακόλουθα γνωρίσματα:
- Η συμμετοχική λήψη αποφάσεων προϋποθέτει τουλάχιστον δύο συμμετέχοντες, τον ιατρό και τον ασθενή
- Και τα δύο μέρη της θεραπευτικής σχέσης (ιατρός-ασθενής) προβαίνουν σε ενέργειες προκειμένου να συμμετέχουν στη διαδικασία λήψης αποφάσεων
- Η ανταλλαγή απόψεων είναι προαπαιτούμενο για τη διαδικασία της συμμετοχικής λήψης αποφάσεων
- Η διαδικασία οδηγεί στη λήψη απόφασης σχετικά με τη θεραπεία που θα ακολουθηθεί και τα δύο μέρη της θεραπευτικής σχέσης συμφωνούν με την ληφθείσα απόφαση.
Με άλλα λόγια, ένα μοντέλο θεραπευτικής σχέσης που ενθαρρύνει τη συμμετοχή των ασθενών στη λήψη αποφάσεων για την υγεία τους, προϋποθέτει στην ουσία τη συνάντηση δύο «ειδικών»: του ιατρού, ο οποίος είναι ο ειδικός στα ιατρικά ζητήματα και τις διαθέσιμες επιλογές θεραπείας και του ασθενούς, ο οποίος είναι «ειδικός» στις αξίες και προτιμήσεις του. Το αποτέλεσμα αυτής της ευτυχούς «συνάντησης» είναι μια εξατομικευμένη θεραπευτική προσέγγιση που αφενός εκπορεύεται από τις αρχές του evidence-based medicine, αφετέρου ανταποκρίνεται στις ανάγκες και τον τρόπο ζωής του ασθενούς.
Μια μελέτη του 2017, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes, φανέρωσε ότι τα άτομα με καρδιακές παθήσεις που συμμετείχαν ενεργά στον καθορισμό του πλάνου θεραπείας τους είχαν καλύτερη σωματική και ψυχική υγεία, καλύτερη συμμόρφωση στη φαρμακευτική αγωγή και χαμηλότερα ποσοστά νοσηλείας. Οι ασθενείς ανέφεραν επίσης, καλύτερη επικοινωνία με τους γιατρούς τους.
Όπως εξηγούν οι ειδικοί, η ανοιχτή επικοινωνία ανάμεσα στον θεράποντα και τον ασθενή του σημαίνει ότι εάν ένας ασθενής έχει ένα πρόβλημα, όπως μια παρενέργεια ενός νέου φαρμάκου, μπορεί να επικοινωνήσει και να λύσει το πρόβλημα, αντί να σταματήσει απλώς το φάρμακο. Αυτό συμβαίνει, διότι όταν οι ασθενείς συμμετέχουν ενεργά στη λήψη αποφάσεων αναφορικά με την υγεία τους, κατανοούν τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα των διαφόρων θεραπευτικών επιλογών και είναι πιο πιθανό να τηρήσουν το σχέδιο θεραπείας και να συνεχίσουν αυτή την επικοινωνία.
Παράλληλα, μέσω της συμμετοχικής διαδικασίας στη λήψη αποφάσεων για τα ζητήματα υγείας θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά οι συνέπειες της σιωπηρής ή ασυνείδητης προκατάληψης μεταξύ των επαγγελματιών υγείας. Η κοινή λήψη αποφάσεων προάγει την ισότητα μέσω των ασθενών και των κλινικών ιατρών, οι οποίοι συνυπολογίζουν τα καλύτερα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία καθώς και τις ανάγκες, τις αξίες και τις εμπειρίες των ασθενών και των οικογενειών τους όταν λαμβάνουν αποφάσεις για την υγειονομική τους περίθαλψη».
Η καλή επικοινωνία ως ακρογωνιαίος λίθος για τη θετική αξιολόγηση των υγειονομικών υπηρεσιών
Η ανάπτυξη του διαδικτύου και των νέων τεχνολογιών συνέβαλαν στη διάχυση της ιατρικής και επιστημονικής γνώσης, με ολοένα και περισσότερους ασθενείς να αναλαμβάνουν έναν ενεργητικό ρόλο στην ενημέρωσή τους για τα προβλήματα υγείας που ταλαιπωρούν τους ίδιους και τους οικείους τους και να διεκδικούν τη συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων που αφορούν στη θεραπεία που θα ακολουθηθεί για την αντιμετώπισή τους.
Η συμμετοχική λήψη απόφασης προϋποθέτει ότι οι ασθενείς έχουν στη διάθεσή τους όλες τις απαιτούμενες πληροφορίες, ώστε να κατανοήσουν την εξέταση ή την θεραπεία στην οποία θα πρέπει να υποβληθούν. Στην ουσία, το συμμετοχικό μοντέλο λήψης αποφάσεων για τα ζητήματα υγείας, εγκαινιάζει μια νέα σχέση μεταξύ θεράποντος και ασθενούς, η οποία στηρίζεται στην ειλικρινή συζήτηση, τη διαφάνεια, την ενεργητική ακρόαση και τον αμοιβαίο σεβασμό. Όλες αυτές οι αξίες που θα πρέπει ιδανικά να διέπουν τη θεραπευτική σχέση παίζουν καθοριστικό ρόλο στην αντιμετώπιση του αισθήματος αβεβαιότητας που συχνά νιώθουν οι ασθενείς όταν έρχονται αντιμέτωποι με μια ασθένεια.
Οι επαγγελματίες υγείας, θα πρέπει να τοποθετούν τον ασθενή στο επίκεντρο της φροντίδας, να τον ενημερώνουν για τις επιλογές του και να τον καθιστούν ισότιμο κοινωνό στις αποφάσεις θεραπείας. Το προτεινόμενο από τον ιατρό σχέδιο θεραπείας πρέπει να αντανακλά τις προτεραιότητες και τον τρόπο ζωής του ασθενούς, ώστε να διασφαλίζεται η απαρέγκλιτη τήρησή του. Η εκ των άνω επιβολή ενός σχεδίου θεραπείας που ενδέχεται να ανατρέψει τη ρουτίνα του ασθενούς και να του δημιουργήσει επιπλέον στρες και βάρος στην καθημερινότητά του θα οδηγήσει με μαθηματική ακρίβεια στην εγκατάλειψη του σχεδίου θεραπείας.
Παρ’ όλα αυτά, η συμμετοχή των ασθενών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων για την υγεία τους είναι ένα θέμα με ποικίλες αποχρώσεις, καθώς αντανακλά τις διαφορές που υπάρχουν στο κοινωνικό σύνολο στην ενημέρωση για τα θέματα υγείας, αλλά και στην υγειονομική τους κουλτούρα. Ενώ οι νεότερες γενιές δηλώνουν περισσότερο ενημερωμένες και επιθυμούν έναν πιο ενεργητικό ρόλο στη διαδικασία χάραξης του θεραπευτικού πλάνου που θα ακολουθήσουν, υπάρχουν ασθενείς που δεν θέλουν να σηκώσουν το βάρος της ανάληψης σημαντικών αποφάσεων για την υγεία τους, επικαλούμενοι την «αυθεντία» του ειδικού.
Σε κάθε περίπτωση όμως, οι αλλαγές στα ισχύοντα θεραπευτικά μοντέλα που κινούνται προς την κατεύθυνση της ενδυνάμωσης του ρόλου και της φωνής των ασθενών είναι κάτι παραπάνω από καλοδεχούμενες, όχι μόνο υπό το πρίσμα του σεβασμού της αυτοδιάθεσης των ασθενών, αλλά κυρίως γιατί εσωκλείουν τη δυνατότητα να «φέρουν πιο κοντά την ιατρική σε αυτούς που την υφίστανται».
*Πηγές:
Charles, C., Gafni, A., & Whelan, T. (1997). Shared decision-making in the medical encounter: what does it mean? (or it takes at least two to tango). Soc Sci Med., 44 (5):681-92. doi: 10.1016/s0277-9536(96)00221-3.
